Инсоният тараққиётининг ҳар қандай босқичида кутубхоналар илм-фан, маданият ва ахборот асоси сифатида хизмат қилиб келган. Бугунги рақамли технологиялар даврида кутубхоналарнинг роли тубдан ўзгармоқда. Бундан буён кутубхона — нафақат китоб сақланадиган жой, балки маълумотларни қайта ишлайдиган, сақлайдиган ва аҳолига мукаммал ҳуқуқий ва ижтимоий хизмат кўрсатадиган замонавий «Ахборот хаби»га айланмоқда.
Бу ўзгаришлар ўз навбатида кутубхоначи касбига ҳам янги талабларни қўймоқда. Замонавий кутубхоначи — бу нафақат библиограф, балки малакали менежер, ахборот технологиялари бўйича эксперт ва фуқароларнинг ахборот олиш ҳуқуқини таъминловчи ҳуқуқий субъект ҳисобланади. Кутубхоначининг фаолияти мустаҳкам ҳуқуқий асосларга таянади. Энг аввало, Ўзбекистон Республикасининг «Кутубхона-ахборот фаолияти тўғрисида»ги Қонуни бу соҳадаги асосий ҳужжат ҳисобланади. Ушбу қонунда кутубхоначиларнинг ҳуқуқлари, ўқувчилар олдидаги масъулияти ва давлат ҳимояси механизмлари аниқ белгилаб берилган.
Бугунги кунда кутубхоналар фақат қоғоз китоблар билан чекланиб қолмай, «Электрон кутубхона» тизимига ўтмоқда. Бу жараён кутубхоначидан янги ҳуқуқий билимларни талаб этади. Кутубхоначи электрон ресурсларни тарқатишда, биринчи навбатда, «Муаллифлик ҳуқуқи ва сифатли асарлар ҳуқуқлари тўғрисида»ги Қонун талабларига амал қилиши шарт.
Ҳар қандай китобни электрон форматга ўтказиб, интернетга эркин жойлаштириш муаллифлик ҳуқуқини бузиши мумкин. Кутубхоначи қайси асарлар жамоат мулки (public domain) ҳисобланишини, қайсилари муаллифнинг рухсати билан тарқатилишини билиши лозим.
Кутубхонанинг ички тармоғида (Интернет) сақланадиган қимматбаҳо қўлёзмалар ва ноёб китобларнинг ноқонуний кўчириб олинишининг олдини олиш — замонавий кутубхоначининг техник-ҳуқуқий бурчидир.
Рақамли технологияларни (QR-кодлар орқали китоб ўқиш, онлайн каталоглар) жорий этиш ўқувчилар учун қулайлик яратса, кутубхоначи учун маълумотлар базасини бошқаришда катта масъулият юклайди.
Кутубхоначи ўқувчининг миллати, дини, ижтимоий мавқеи ёки сиёсий қарашларидан қатъи назар, унга бир хил даражада хизмат кўрсатиши лозим. Ўқувчининг қизиқишларини ҳурмат қилиш ва унинг «ўқиш тарихи»ни сир сақлаш – касбий этиканинг олтин қоидаси.
Кутубхоначи давлат мулки ҳисобланган китоб фондини сақлаш учун моддий жавобгар шахс ҳисобланади. Фондни ҳисобдан чиқариш ёки янги адабиётларни қабул қилишда қонун ва этика доирасидан чиқмаслик зарур.
Мақоланинг якуний қисмида мен кутубхона ишини ривожлантириш бўйича ўз қарашларимни ва илмий таклифларимни билдираман:
Кутубхоначиларнинг малакасини ошириш курсларини нафақат услубий, балки ҳуқуқий ва IT йўналишларида ҳам ташкил этиш керак.
Туман ва мактаб кутубхоналарини замонавий компьютерлар ва юқори тезликдаги интернет билан таъминлаш — бугунги куннинг энг муҳим талаби.
Мухтасар айтганда, замонавий кутубхоначи — бу нафақат китоб берувчи шахс, балки жамиятнинг интеллектуал даражасини юксалтирувчи, қонун ва одоб-ахлоқ мезонлари асосида хизмат кўрсатувчи ахборот мутахассиси. Биз ўз фаолиятимизда ошкораликни, қонунийликни ва ўқувчига бўлган ҳурматни барча нарсадан устун қўйишимиз керак.
Тозахон КДИРНИЁЗОВА,
Амударё тумани 3-мактаб кутубхоначиси.
