Urıs insan táǵdirine óshpes mór basadı. Aradan qansha jıl óce de, front estelikleri, qırǵın sawashlar hám Watan ushın janın pidá etken insanlar haqqındaǵı gúrrińler xalıq qálbinde jasay beredi. Mine, usınday táǵdir ielerinen biri – tórtkúlli Orınbay Abdullaev bolıp tabıladı. Orınbaydıń atı mramor tasqa jazılǵan, biraq ózi tiri qalǵan. Qaytıs bolǵanlardıń qatarında onıń atı birinshiler qatarında tur edi… 1943-jılı Orınbay Abdullaev frontqa jiberiledi. Ol 2-Baltıq boyı frontı quramındaǵı 219-oqshı diviziya, 375-oqshı polk qatarında ápiwayı ásker bolıp xızmetti baslaydı. Mártligi, shaqqanlıǵı hám tapqırlıǵı sebepli keyin ala razvedkalawshılar rotasına ótkeriledi. 1944-jılı Latviya aymaǵında jaylasqan strategiyalıq áhmiyetke iye belgilengen tóbelik ushin awır sawashlar baslanadı. Dushpan bekkem ornalasıp alǵan bul tóbeni ielew wazıypası 11 razvedchikke júklenedi. Olardıń arasında Orınbay Abdullaev ta bar edi. Razvedchikler tún qarańǵısında dushpan tárepke eńbeklep jaqınlasıp, jaǵdaydı úyrenedi. Maǵlıwmat toplap qaytqan Orınbay Abdullaev hám Chernov aǵa serjantqa raport beredi: Razvedkashılar tóbeni ielew rejesin islep shıǵadı. Aqırında úlken joǵaltıw hám awır soqlıǵısıwlar esabınan tóbelik qolǵa kirgiziledi. – Buyrıq orınlandı. tóbelik basıp alındı! – dep ratsiya arqalı komandirlikke xabar beredi Hamid Axmedgalin. – Bárekella! Operaciyanı dawam etińler! – degen buyrıq keledi shtabtan. Biraq tiykarǵı sınaq ele aldında edi. Dushpan izbe-iz qarsı hújimge ótedi. Úsh kún dawamında barlawshılar tóbelikti taslamay, jan alıp-jan beredi. Birim-birim jawıngerler qaza bola baslaydı. Orazov, Qarabaev, Andronov, Axmedgalin sıyaqlı márt áskerler sawash maydanında qurban boladı. Aqırında aman qalgan jalgız jawinger Orınbay Abdullaev edi. Ol aqırǵı oqı qalǵansha urıstı. Biraq qasında jarılǵan snaryad onı awır jaraladı. Komanduenie bolsa tóbeniń qorǵawshıları haqqında Moskvaǵa maǵlıwmat jiberedi. Qaytıs bolǵanlar dizimine Orınbay Abdullaevtıń atı da kirgiziledi. Keyin ala oǵan “Sovet Awqamı Qaharmanı” ataǵı beriledi. Biraq hújjetke: “Ólgeninen soń” degen jazıw jazıp qoyıladı. Al shınında Orınbay tiri edi. Ol awır jaralanǵan halda nemislerge tutqınǵa túsken, konslagerlerde sheksiz azaplardı basınan keshirgen edi. Qıynawlar hám mashaqatlı jıllardan keyin ol tek 1955-jılda Watanına qaytıwǵa erisedi. Biraq eline qaytqan qaharmandı ayanıshlı kórinis kútip aladı. Úyi oyran bolǵan, ata-anası hám jaqınları qaytıs bolǵan, pútkil shańaraq endi joq edi. Kóp ótpey áskeriy komissariatta jáne bir haqıyqatlıq anıqlasadı. – Siz Sovet Awqamınıń Qaharmanısız, – deydi komissar sarǵayǵan dokumentti qolına uslatıp atırıp. Orınbay úndemey turdı. Sebebi onıń atı jazılǵan “qara xat” álle qashan eline jetip kelgen edi. Urıs jıllarındaǵı jáne bir waqıya bolsa Orınbay Abdullaevtıń adamgershiligin kórsetedi. Tóbelik átirapındaǵı sawashlardıń birinde Orınbay Abdullaev hám Andronov suw izlep bir awılga kirip baradı. Bir jaydıń aldında eki balanıń denesi jatır edi. Úsh hám bes jasar balalardıń kókiregine nayza shanshılǵan edi. Bul kórinis jawıngerlerdi lárzege keltiredi. Usı waqıtta úyden awır jaralanǵan hayal shıǵıp keledi. Ol perzentleriniń denesin bawırına basıp, zarlanıp: – Qatınlar awılda tiri jan qaldırmadı… Meni de óldi dep taslap ketti… – deydi. Orınbay menen Andronov hayaldıń jarasın tańıp, oǵan járdemlesedi. Ketip baratırǵanda hayal: – Iltimas, bir estelik qaldırıp ketiń, – dep jalınadı. Sonda Orınbay oǵan óz súwretin beredi. Aradan jıllar ótedi. Qorǵawshılar esteligine estelik ornatıladı. Mramor tasqa qaytıs bolǵan 11 razvedchiktiń atı jazıladı. Olardıń arasında Orınbay Abdullaevtıń da atı bar edi. Esteliktiń ashılıw máresimine qaytıs bolǵanlardıń tuwısqanları mirát etiledi. V etot den proisxodit neojidannıy sluchay – sam geroy, schitayushiysya pogibshim, yavlyaetsya na obryad. Orınbay Abdullaev óz atı jazılǵan estelik aldında tur edi. Orkestr sesleri jańlaydı. Maydandı qol shappatlawlar hám “Ura!” degen súrenler toltıradı. Usı payıtta alamannıń arasınan bir ǵarrı shıǵıp: – Pishen orıp júrgenimde suw sorap kelgen jigit sol ǵoy! – dep dawıslaydı. Onıń izinen kózlerinde jas qalqıp bir hayal shıqtı. Ol qolında sarǵayıp ketken eski súwretti bekkem uslap tur edi. Bul – urıs jıllarında Orınbay estelik ushın bergen súwret edi. Súwret qoldan-qolǵa aylandı. Sol hayal qaharmandı bawırına basıp jıladı. Ǵarrı da onı qushaqlap kóz jas tókti. Bul kórinisti kórgen júzlegen adamlar da sezimlerin jasıra almadı. Sebebi Orınbay Abdullaev hám Andronov sol hayaldıń ómirin saqlap qalǵan edi. Bul – tek ǵana bir insannıń emes, al pútkil bir áwladtıń dárti, mártligi hám jigerliligi haqqındaǵı tariyx. Sadulla ALLAYAROV, Húrmetli arxivshi. Xorezm wálayatı Xiywa qalası.