Qaraqalpaqstan Respublikası Prokuraturası tárepinen respublika aymaǵında rudalıq emes paydalı qazılmalardı jer astınan qazıp alıw menen shuǵıllanıwshı kárxanalardıń jumısı ústinen sistemalı hám qatań qadaǵalaw ornatılǵan. Bul ilajlar tarawda jasırın ekonomika jaǵdayların saplastırıw, salıq tártibin bekkemlew hám mámleketlik byudjetke túsimlerdi arttırıwǵa xızmet etpekte.

Bul baǵdarda Ámiwdárya rayonı Prokuraturası tárepinen de nátiyjeli jumıslar ámelge asırılmaqta. Tallawlarǵa bola, respublika boyınsha 234 kárxanaǵa 288 rudalıq emes paydalı qazılmalar kánleri ushın jer maydanları ajıratılǵan. Sonnan Ámiwdárya rayonında 28 kárxana 33 karerde qazıw jumısların alıp barmaqta.

Keyingi jıllarda rudalıq emes paydalı qazılmalardı qazıp alıw procesinde tovar aylanısın jasırıw yamasa azaytıp kórsetiw arqalı salıq tólewden qastan bas tartıw jaǵdaylarınıń artıp baratırǵanı baqlandı. Respublika kesiminde ótkerilgen tallawlar 92 kárxananıń elektr energiyasınan paydalanıw kóleminen kelip shıǵıp, haqıyqatında qazıp alınǵan rudalıq emes muǵdarı 16 million kub metrden artıq bolıwı múmkin ekenligin kórsetti. Usı kólemnen kelip shıǵıp, byudjetke tóleniwi kerek bolǵan 85 milliard sumnan aslam salıq jasırılǵanı anıqlanǵan.

Bar jaǵdaylar esapqa alınıp, Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi, Respublika Prokuraturasınıń baslaması menen “Q-control” elektron qadaǵalaw sisteması engizildi. Bul sistema sheńberinde karerlerge alıp barıwshı barlıq jollarda, sonıń ishinde ishki jollarda da baqlaw kameraları ornatıldı. Nátiyjede hár bir júk avtomashinasınıń háreketi tolıq esapqa alınıwı jolǵa qoyıldı.

Elektron qadaǵalaw sistemasınıń engiziliwi qısqa waqıt ishinde sezilerli nátiyje berdi. Atap aytqanda, tovar júk xatların rásmiylestiriw sanı kúnine 25 ten 700 ge shekem arttı. Sonday-aq, satılǵan kúnlik tovar aylanısı 1200 kub metrden 28 mıń kub metrge jetti. Bul kórsetkishler tarawdaǵı jasırın aylanıslardı járiyalaw hám esap-sanaqlardı ashıqlastırıw jolında áhmietli qádem boldı.

Sistema arqalı qadaǵalaw kúsheytilgeni nátiyjesinde 604 jaǵdayda júk tasıwshı transport quralları mámleketlik nomer belgilerin jasırıp yamasa ulıwma nomersiz háreketlengeni anıqlandı. Bul jaǵdaylar boyınsha da tiyisli ilajlar kórilmekte.

Sonıń menen birge, rayondaǵı barlıq karerler hám rudalıq emes paydalı qazılmalardı qazıp alıw menen shuǵıllanıwshı kárxanalar tolıq xatlawdan ótkerildi hám olardıń dizimi qáliplestirildi. Qazıp alınǵan jumıs kólemi boyınsha salıq esabatlarınıń durıs júrgizilgenligin úyreniw maqsetinde Qaraqalpaqstan Respublikası salıq basqarmasınan qánige tartılǵan.

2025-jıl dekabr ayında hám usı jıldıń yanvar ayında kárxanalar tárepinen paydalanılǵan elektr energiyası kórsetkishleri salıstırılıp, islep shıǵarılǵan ónim kólemi menen óz-ara salıstırılmaqta. Bul arqalı óndiris quwatlılıǵı hám rásmiy esabatlarda kórsetilgen maǵlıwmatlar arasındaǵı ayırmashılıqlar anıqlanbaqta.

Bunnan tısqarı, rayonlıq ekologiya bólimi tárepinen de karerler qayta xatlawdan ótkerilip, qorshaǵan ortalıqqa tásir kórsetiw faktorları úyrenilmekte. Bul bolsa tarawda tek ǵana ekonomikalıq emes, al ekologiyalıq qadaǵalawdı da kúsheytiw imkaniyatın bermekte. Házirgi waqıtta mámleketlik byudjetke esaplanbaǵan salıq summaların óndiriw boyınsha anıq ilajlar ámelge asırılmaqta.

Usı jerde aytıw kerek, jasırın ekonomika – mámleket tárepinen rásmiy dizimnen ótkerilmegen, salıq hám esabat sistemasınan shette qalǵan ekonomikalıq jumıs túrleri bolıp esaplanadı. Ol qısqa múddette ayırım shaxslar ushın dáramat dáregi bolıp kórinse de, uzaq keleshekte jámiet hám mámlekettiń rawajlanıwına ayrıqsha unamsız tásir kórsetedi.

Bárinen burın, jasırın ekonomika mámleketlik byudjetke túsimlerdi azaytadı. Salıqlardıń tólenbewi nátiyjesinde sociallıq taraw – bilimlendiriw, medicina, infrastruktura hám sociallıq qorǵaw baǵdarlamaların qarjılandırıw imkaniyatları sheklenedi. Bul bolsa xalıqtıń abadanlıǵına tikkeley tásir etedi.

Ekinshiden, ol isbilermenlik ortalıǵına unamsız tásir etedi. Nızamlı jumıs alıp barıp atırǵan isbilermen salıq, ijara, sertifikat hám basqa da májbúriy tólemlerdi ámelge asıradı. Jasırın jumıs alıp barıp atırǵan subekt bolsa bul qárejetlerden qashadı hám ónimdi arzanıraq bahada usınıs etiwi múmkin. Nátiyjede bazarda nızamsız ústinlik júzege keledi, hadal báseki principi buzıladı.

Sonday-aq, jasırın ekonomika investiciyalıq ortalıqqa da unamsız tásir etedi. Ashıq-aydınlıq hám huqıqıy kepillikler jetispeytuǵın jerde investorlar qáwipti joqarı bahalaydı. Bul bolsa jańa jumıs orınların jaratıw hám ekonomikalıq ósiw pátlerin tómenletedi.

Qaraqalpaqstan Respublikası Prokuraturası tárepinen ámelge asırılıp atırǵan sanlı qadaǵalaw sistemaları hám bul baǵdarda tarawlıq birge islesiwdiń kúsheytiliwi rudalıq emes paydalı qazılmalar bazarında nızamlılıqtı támiyinlew, byudjet túsimlerin arttırıw hám salamat báseki ortalıǵın qáliplestiriwge xızmet etpekte.

Ámiwdárya rayonı Prokuraturası bolsa bul baǵdardaǵı sistemalı jumısı menen jasırın ekonomikaǵa qarsı gúresiwde áhmietli qádem taslamaqta.

Bahrom MASHARIPOV,

Ámiwdárya rayonı prokurorı.