Муҳтарам Президентимизнинг яқинда чоп этилган  «Янги Ўзбекистон стратегияси» китоби барчамиз учун  дастуриламал асар бўлди, десак айнан ҳақиқатни айтган бўламиз.

Унда Янги Ўзбекистонни барпо этиш ғояси, давлат ва жамият ҳаётининг барча соҳаларини ислоҳ қилиш бўйича энг муҳим стратегик йўналишлар, уларнинг моҳияти ва мақсадлари очиб берилган.

Китобнинг “Ўзбекистон ва умумбашарий муаммолар”ни ўзида мужассам этган 7-бўлимида Давримизнинг глобал ­муаммолари ва Ўзбекистон тараққиёти. Иқлим ўзгаришлари, экологик бўҳронлар, Орол ва она табиятни асраш зарурияти, Радикализм, экстремизм ва терроризм масалалари, уларнинг  бар­қарор тараққиёт қушандаси эканлиги, Камбағаллик: умуминсоний ва миллий муаммолар, Хавфсиз, тартибли ва қонуний меҳнат миграция сиёсати, Пандемия таҳдиди ва унга қарши кураш тажрибамиз ва бугун кун тартибида турган Коррупцияга қарши курашиш масаласи “Коррупциядан ҳоли дунё – умумбашарий орзу” мавзулари киритилган.

Асарда коррупция масаласига авваламбор тарихий нуқтаи назардан ёндашилиб, бугунги тараққий топган ҳаётимиз билан боғлангани ҳар бир одамнинг қалбидан чуқур ўрин олиб, бу иллатга нафрат туйғисини уйғотади ва албатта барчамизни янгича фикрлашга ундайди.

Асарда қайд этилганидек, ер юзида давлат ва жамият пайдо бўлганидан буён одамзод пора­хўрлик ва коррупцияни тараққиёт  ва фаровонликнинг кушандаси деб билган ва уни жамиятда адолат, тенглик, соғлом рақобат ва ҳалоллик тамойиллари устун бўлишига тўсқинлик қиладиган ижтимоий иллатлардан бири, деб баҳолаб, унга қарши курашиб яшаган.

Қадимги Бобилда подшоҳ Хамурапи қонунларига кўра, “Агар судья ишни кўриб чиқиб, қарор қабул қилган ва ҳужжатни муҳрлаган бўлса-ю, сўнгра қарорни ўзгартирса, унда бу судья фош этилиши керак ва у иш бўйича даъво суммасини ўн икки баравар миқдорда тўлаши керак” бўлган. У лавозимидан четлатилиб, унга келажакда ­судья лавозимини эгаллаш ­тақиқланган.

Шунингдек, Миср фиръавни Рамзес 1 даврида коррупцион жиноятларда қўлга олинган ҳар бир киши ҳаётининг қолган қисмини қулликда ўтказган.

Милоддан аввалги IV асрда Ҳиндистонда Мауря империяси даврида порахўр мансабдор ҳақида маълумот берган одам унинг мусодара қилинган мол-мулкининг бир қисмини мукофот сифатида олган.

Зардуштийликнинг муқаддас китоби Авестода “ҳаққоний ҳукм чиқариш, пора олмаслик, тўғри гувоҳлик бериш ва тўғри гапириш” ижобий ҳислатлар сифатида улуғланган бўлса, аксинча, “кўриб туриб адолатсизлик, ноҳақлик” қилган амалдорларнинг “айтган ва қилган ёмон фикр, ёмон калом ва ёмон амаллари” қаттиқ қораланган.

Юнон мутафаккирлари ­Платон ва Аристотель ҳам коррупция­нинг сиёсий тизимни емиришини  таъкидлаган.

Маълумки, қадимги Римда коррупция бутун бошли империя­нинг охир-оқибат қулаши сабабларидан бирига айлангани билан ҳам тарихда қолган. Чингизхоннинг “Буюк Ясоқлари”да коррупция жиноятлари учун муқаррар ўлим жазоси кўрсатилган.

Барча жаҳон динлари коррупция ва порахўрликни қоралайди.  Пайғамбаримиз ривоят қилган: “Аллоҳ пора берганни ҳам, пора олганни ҳам лаънатлагандир”; “Бошлиқларнинг ҳадя ва совғалар олишлари ҳаромдир”; “Биз бирор бир ишга бошлиқ қилиб тайинлаган одам унга белгиланган маошдан ортиқ мол топса, бу унинг учун ҳаромдир”, каби ҳадисларни аждодларимиз ўз ҳаёти ва фаолиятида дастуриламал деб билганлар.

Темурийлар даврида ҳам ўз амалини суиистеъмол қилиш оғир гуноҳ ҳисобланган ва қаттиқ жазоланган. Амир Темурнинг ўғли  Мироншоҳ, неваралари Пирмуҳаммад ва Халил Султон ушбу меъёр­ларни бузганликлари учун халқ олдида жазога тортилган.

Асарда азалдан ушбу иллатга қарши кураш нафақат қонунлар ва муайян жазолар орқали, балки маънавий-ахлоқий чоралар кўриш, жамиятда порахўрлик ва коррупцияга қарши ўзига хос “маънавий иммунитет”ни шакллантириш масалаларига алоҳида эътибор қаратиб келингани қайд этилади.

Маълумки, бугунги кунда мамлакатимизда коррупциянинг ­олдини олиш ва унга қарши муросасиз курашишнинг илғор ­халқаро стандартларга асосланган тизимини жорий этиш бўйича изчил босқичма-босқич чоралар кўрилмоқда.

Сиёсатчилар таъкидлаганидек, “Ҳар қайси мамлакатда ислоҳотларнинг самарали амалга оширилиши унинг раҳбарининг сиёсий иродаси ва фаолияти билан боғлиқдир”. Юртимизда сўнгги йилларда коррупцияга қарши курашнинг ҳуқуқий, институционал ва ташкилий асослари яратилди.

Маълумки, 2017 йилнинг 3 январида Ўзбекистон Республикасининг “Коррупцияга қарши курашиш тўғрисида”ги Қонуни қабул қилинди. Аввал тарқоқ ҳолда бўлган қонун ҳужжатлари ягона бир Қонун бўлди ва буни Коррупцияга қарши курашишнинг биринчи дадил қадами десак бўлади.

Қонуннинг эътиборли томони шундаки, унда асосий мақсад, ­тушунчалар, принциплар, коррупцияга қарши курашиш бўйича фаолиятни амалга оширувчи ва унда иштирок этувчи органлар ҳамда ташкилотлар, тадқиқотлар ва халқаро ҳамкорлик билан бирга “коррупцияга қарши курашиш соҳасидаги давлат сиёсатининг асосий йўналишлари” белгиланди.

Бу борада “Янги Ўзбекистон стратегияси” асарида яна бир бора қайд этилган.

Президентимизнинг 2019 йил 27 майдаги “Ўзбекистон Республикасида коррупцияга қарши курашиш тизимини янада такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги Фармони коррупцияга қарши курашда муҳим дас­туриламал бўлиб хизмат қилмоқда.

Маълумки, иқтисодиётни янада ривожлантириш, халқ фаровонлигини ошириш, мамлакатда инвестиция муҳитини яхшилаш борасидаги стратегик вазифаларни ҳал этишда коррупияга қарши курашнинг самарали амалга оширилиши катта аҳамиятга эга.

Шу сабабли Фармонда Ўзбекистон Республикасини ривожлантиришнинг Ҳаракатлар стратегиясида белгиланган вазифалардан келиб чиқиб биринчидан, коррупцияга қарши курашнинг самарадорлигини янада ошириш, иккинчидан, мамлакатимизда юқори даражадаги қулай ишбилармонлик ва инвестицион муҳитни яратиш ва учинчидан, Ўзбекистоннинг халқаро майдондаги обрў-эътиборини ва рейтингини ошириш асосий ғоя ва мақсад этиб белгиланди.

Фармон билан “2019-2020 йилларда коррупцияга қарши курашиш давлат дастури” тасдиқланди. “Давлат хизматлари тўғрисида”, “Давлат молиявий назорати тўғрисида”, “Давлат ички назорати ва ички аудити тўғрисида”ги ва бошқа қонунлар қабул қилиш назарда тутилди.

Фармон билан ўрта муддатли истиқболда коррупцияга қарши курашиш давлат сиёсатининг 7 устувор йўналиши белгиланди. Биринчи, суд ҳокимиятининг мустақиллигини  мустаҳкамлаш, иккинчи, давлат хизматчиларини танлов асосида саралаб олиш ва улар учун чекловлар белгилаш, учинчи, давлат хизматчиларининг даромадларини декларация қилиш тизимини жорий этиш ва манфаатлар тўқнашувининг олдини олиш, тўртинчи, коррупция тўғрисида хабар берган шахсларни ҳимоя қилиш, бешинчи, аҳолининг ҳуқуқий онги ва маданиятини янада юксалтириш, жамиятда коррупцияга нисбатан муросасиз муносабатни шакллантириш, олтинчи, давлат органлари ва ташкилотларининг ҳисобдорлигини ошириш, еттинчи, фуқаролик  жамияти  институтлари, ОАВ фаолиятининг чинакам эркинлигини  таъминлаш ва уларни ўз ваколатларидан келиб чиққан ҳолда коррупцияга қарши курашга жалб этиш.

Олий Мажлис палаталарида Коррупцияга қарши курашиш ва суд ҳуқуқ масалари бўйича қўмиталар ташкиллаштирилди. Даст­лабки тарзда олий таълим ва капитал қурилишда “Коррупциясиз соҳа” лойиҳаларини амалга ошириш белгиланди. 2020 йилнинг 21 июлида Ўзбекистон Республикаси Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекси 1975-модда билан тўлдирилиб, “Таълим муассасаси педагог ходимининг касбий фаолиятига қонунга хилоф равишда аралашиш ёки ўз хизмат вазифаларини бажаришига тўсқинлик қилиш” қилмиши учун жавобгарлик белгиланди.

Маълумки, Муҳтарам Президентимиз 2020 йил январь ойида Олий Мажлисга йўллаган ­Мурожаатномасида жамиятимизнинг барча аъзолари “Ҳалоллик вакцинаси” билан эмланмас экан, ўз олдимизга қўйган юксак марраларга эриша олмаймиз, дея таъкидланади.

Президентимизнинг 2020 йил 11 февраль куни “Коррупция­га қарши курашиш ҳамда жамоатчилик назорати тизимларини такомиллаштириш” масалаларига бағишланган йиғилишида Парламент ва Президентга ҳисоб берадиган коррупцияга қарши курашишга масъул алоҳида орган ташкил қилиш зарурлигини қайд этди.

Президентимизнинг 2020 йил 29 июндаги «Ўзбекистон Республикасида коррупцияга қарши курашиш тизимини такомиллаштириш бўйича қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги Фармони ҳамда “Ўзбекистон Республикаси Коррупцияга қарши курашиш агентлиги фаолиятини ташкил этиш тўғрисида”ги қарорининг қабул қилиниши катта аҳамият касб этди. Ушбу фармон ва қарор билан Коррупцияга қарши курашиш Агентлигининг ташкил этилиши мамлакатимизда коррупцияга қарши курашиш бўйича давлат сиёсатини самарали амалга ошириш имкониятини янада кенгайтирди.

Агентлик Ўзбекистон Республикаси Президентига  бўйсинади ва Олий Мажлис палаталари олдида ҳисоб беради. Коррупцияга қарши курашиш Миллий кенгаши ташкил этилиб, раиси этиб Сенат раиси ва раиснинг ўринбосари этиб Спикернинг биринчи ўринбосари тайинланди. Агентлик Миллий Кенгашнинг ишчи органи бўлди. Агентлик ҳар йили Коррупцияга қарши кураш тўғрисида миллий маърузани тайёрлайди ҳамда уни Ўзбекистон Республикаси Президенти ва  Олий Мажлис палаталарига киритади.

Агентлик — мамлакатимизда коррупцияга қарши курашиш масалаларини координация, мониторинг ва таҳлил қилиш, унинг олдини олиш ва қарши курашнинг  замонавий механизмларини яратиш ва шу асосда давлат сиёсатини ишлаб чиқиш, шунингдек коррупцион ҳолатларга йўл қўйган мутасадди шахсларни жавобгарликка тортиш масалаларини қўйиш каби юқори ваколатларга эга орган бўлиб, давлат раҳбарининг сўзи билан айтганда Агентликка коррупцияга қарши курашишда барча куч ва воситалар берилди.

Бугунги кунда Агентлик раҳбарлиги ва ҳамкорлигида қонун ҳужжатларининг тайёрланиши, шунингдек коррупцияга қарши муросасиз курашишнинг илғор халқаро стандартлари ва тажрибадан олинган механизмларининг ишлаб чиқилиши, чет эл билан тажриба алмашувлари эътиборлидир.

Президентимизнинг 2021 йил 6 июлдаги “Коррупцияга қарши муросасиз муносабатда бўлиш муҳитини яратиш, давлат ва жамият бошқарувида коррупциявий омилларни кескин камайтириш ва бунда жамоатчилик иштирокини кенгайтириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги Фармони ҳамда “Коррупцияга қарши курашиш фаолиятини самарали ташкил этишга доир қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги қарорининг қабул қилиниши билан ишлаб чиқилган қонун ҳужжатлари ва чора-тадбирларни ҳаётга тадбиқ этиш муҳим аҳамият касб этмоқда.

Мазкур Фармон билан 5 бўлим 44 банддан иборат “Коррупцияга қарши курашиш бўйича 2021-2022 йилларга мўлжалланган” давлат дастури тасдиқланди.

Фармонда коррупцияга қарши курашишнинг самарадорлигини ошириш мақсадида илғор халқаро стандартларга асосланиб унинг норматив – ҳуқуқий базасини  такомиллаштириш вазифалари белгиланди. Дастурга мувофиқ “Давлат фуқаролик хизмати тўғрисида”ги қонун, “Давлат хизматчиларининг одоб-ахлоқ кодекси” , Коррупцияга оид жиноятларни содир этишда айбдор деб топилган шахсларнинг очиқ электрон реестрини ва у билан боғлиқ чекловларни амалиётга жорий этишга қаратилган қонун, “Давлат хизматчиларининг даромадлари ва мол-мулкини декларация қилиш тўғрисида”ги қонун, “Манфаатлар тўқнашувини тартибга солиш тўғрисида”ги қонун, Коррупцияга қарши курашиш агентлигининг қонуний фаолиятига тўсқинлик қилган ва (ёки) қонуний талабларини бажармаган мансабдор шахсларга нисбатан маъмурий жавобгарликни назарда тутувчи қонун, Коррупция­га қарши курашиш агентлигига манфаатлар тўқнашуви билан боғлиқ ҳар қандай ҳолатлар аниқланганда, шартнома, буйруқ ва бошқа ҳужжатлар ижросини тўхтатиш тўғрисида тегишли органга тақдимнома киритиш ёки уни ҳақиқий эмас деб топиш бўйича судга даъво киритиш ваколатини беришни назарда тутувчи қонунчилик ҳужжати ишлаб чиқилади.

Фармонда коррупцияга қарши курашиш ва коррупциявий ҳолатларнинг барвақт олдини олиш тизими самарадорлигини ошириш бўйича қуйидаги тасирчан чораларни амалга ошириш белгиланди:

Биринчидан, коррупциянинг давлатимиз ва жамиятимиз  тараққиёти учун энг жиддий хавф-хатарлардан бири эканлигини ҳисобга олиб бу иллатга нисбатан муросасиз муносабатда бўлиш ва унга қарши аёвсиз курашиш барча даражадаги давлат органлари раҳбар ва ходимларининг энг устувор вазифаси этиб белгиланди.

Иккинчидан, давлат бошқарувини коррупциядан ҳоли соҳага айлантириш мақсадида  Агентлик томонидан “Коррупцияга оид жиноятларни содир этишда айбдор деб топилган шахсларнинг очиқ электрон реестри” юритилади.

Реестрга киритилган шахсларга: – давлат хизматига қабул қилиниши ва давлат мукофотлари билан тақдирланиши; – сайланадиган ва алоҳида тартибда тайинланадиган лавозимларга номзодларининг кўрсатилиши; – давлат органлари ҳузуридаги жамоатчилик кенгашлари ҳамда идоралараро коллегиал органларнинг аъзолигига киритилиши; – улар томонидан таъсис этилган ва (ёки) улар иштирокчиси ҳисобланган тадбиркорлик субъектлари давлат харидларида ва давлат-хусусий шериклик тўғрисидаги битимда иштирокчи (ижрочи) сифатида қатнашиши, давлат активларини хусусийлаштириш билан боғлиқ тендер ва танлов савдоларида иштирок этиши; – давлат улуши 50 фоиздан юқори бўлган ташкилотлар ҳамда давлат таълим муассасаларида раҳбарлик лавозимларида фаолият юритиши тақиқланади.

Учинчидан, “Коррупцияга оид жиноятларни содир этишда айб­дор деб топилган шахсларнинг очиқ электрон реестри” ва у ­билан боғлиқ чекловларни амалиёт­га жорий этишга қаратилган қонун  ишлаб чиқилиб, унга  коррупцияга оид жиноятларни содир этган шахслар киритилади.

Тўртинчидан, 2022 йил 1 январдан бошлаб, давлат хизматчилари, давлат  улуши 50 фоиздан юқори бўлган ташкилотлар, давлат корхоналари ва муассасалари раҳбарлари ва ўринбосарлари, уларнинг турмуш ўртоғи ва вояга етмаган фарзандларининг даромадлари ва мол-мулкини мажбурий декларация қилиш тизими жорий этилади.

Декларацияни тақдим этишдан бош тортиш ва қасддан нотўғри маълумотларни киритиш уни давлат хизматидан четлаштиришга ва қонунда белгиланган жавобгарликка тортишга асос бўлади.

Давлат хизматчиларига республика ҳудудидан ташқарида ҳисобрақамлар очиш ва эгалик қилиш, нақд пул маблағларини сақлаш, кўчмас ва бошқа мол-мулкка эга бўлиш тақиқланади.

Бешинчидан, мансабдор шахс­нинг манфаатлар тўқнашуви ҳолатларни ошкор қилиш ва уларнинг олдини олиш бўйича ўз вақтида чора кўрмаганлик ўрнатилган тартибда жавобгарликни келтириб чиқаради.

Агентликка  манфаатлар тўқнашуви билан боғлиқ ҳар қандай ҳолатлар аниқланганда, шарт­нома, буйруқ ва бошқа ҳужжатларни тўхтатиш тўғрисида тақдимнома ёки уни ҳақиқий эмас деб топиш бўйича судга даъво киритиш ваколати  берилди.

“Манфаатлар тўқнашувини тартибга солиш тўғрисида”ги қонун, шунингдек, давлат харидлари, солиқ имтиёзлари, ер ажратиш, давлат активларини хусусийлаштириш соҳаларида манфаатлар тўқнашувига йўл қўйганлик учун жавобгарликни ўрнатишни назарда тутувчи қонун ишлаб чиқилади.

Олтинчидан, Жиноят кодексига  коррупцияга оид жиноятлар тоифасига кирувчи моддаларнинг аниқ рўйхатини белгилаш;  коррупцияга оид жиноятлар учун белгиланган жазо чораларини узоқ муддатли озодликдан маҳрум қилиш жазо чорасигача кескин кучайтириш; даромадлар ва мол-мулкни декларациялаш жараёнида аниқланган ноқонуний бойлик орттирганлик учун жавобгарлик ўрнатиш; коррупцияга оид жиноятларни содир этган шахсларга нисбатан жиноий жазони ўташда енгиллаштирувчи нормалар қўлланилишига чекловлар белгилаш назарда тутилган нормалар киритилади.

Еттинчидан, Давлат харидларида рақобатли савдо турларини чекловчи тўғридан-тўғри шарт­номалар, инвестициявий, давлат-хусусий шериклик, хусусийлаштириш ва бошқа битимларни тузишни назарда тутувчи қонунчилик ҳужжатларини ишлаб чиқиш бўйича ташаббус билан чиқиш қатъиян тақиқланади.

Саккизинчидан, илғор хорижий тажриба асосида давлат молиявий назорат институтларини мақбуллаштириб, унинг самарали модели жорий этилиб ва ушбу соҳада парламент назорати кенгайтирилади.

Тўққизинчи, барча инспекция­ларнинг вазифа ва функциялари, ваколатлари, ҳуқуқ ва мажбуриятлари, ташкилий тузилмалари қайта кўриб чиқилиб, такомиллаштирилади.

Ўнинчидан,  маҳаллий бюджет маблағларидан фойдаланишдаги коррупциявий хавф-хатарларни бартараф қилиш мақсадида Қорақалпоғистон Республикаси Жўқорғи Кенгеси, халқ депутатлари вилоятлар, Тошкент шаҳар, туман ва шаҳар Кенгашлари мунтазам равишда маҳаллий бюджетларнинг қўшимча манбалари ҳисобидан ажратилган маблағлардан фойдаланилиши устидан назорат ўрнатилади.

Маълумки, муҳтарам Президентимиз қайд этганларидек, Қоррупцияга қарши курашиш бўйича миллий стратегияни қабул қилиш назарда тутилмоқда. Коррупция балосини жамиятимиз ҳаётидан йўқ қилишга қаратилган сиёсат келгусида ҳам қатъий давом эттирилади ва бунда Парламент аъзолари ва депутатлар фаол иштирок этади.

Ботир Матмуратов,

Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси Сенати Оролбўйи минтақасини ривожлантириш масалалари қўмитаси раиси ўринбосари, юридик фанлар номзоди, доцент.