Áliysher Nawayı XV ásir ózbek ádebiyatınıń rawajlanıwında jańa dáwirdi baslap bergen, Shıǵıs túrkiy poeziyasınıń ullı wákili sıpatında pútkil túrkiy xalıqlardıń ádebiy oy-pikirine kúshli tásir kórsetken danıshpan shayır. Onıń dóretiwshilik miyrası “Xitannan Xorasanǵa shekemgi” keń aymaqta jasawshı túrkiy xalıqlar arasında belgili bolıp, ádebiy baylanıslar hám óz-ara tásir etiw procesinde áhmietli orın ielegen.

Klassikalıq túrkiy poeziyasınıń janr hám formaları, tema hám obrazlar jetilisiwin Áliysher Nawayı dóretiwshiligisiz kóz aldımızǵa keltirip bolmaydı. Nawayı shıǵarmaları tek ǵana kórkem forma jaǵınan emes, al oqıwshı hám dóretiwshiniń ruwxıy dúnyasın bayıtıw, estetikalıq talǵamın qáliplestiriwde de úlken áhmietke ie bolǵan.

Nawayı shıǵarmaları qaraqalpaq xalqı arasında dáslep qoljazba túrinde tarqalıp, mektep hám medreselerde oqıtılǵan. Kúnxoja, Ájiniyaz, Berdaq, Ótesh shayır, Omar, Ayapbergen Musaevlardan baslap Abbaz Dabılov, Sadıq Nurımbetov, Ibrayım YUsupovqa shekemgi kóplegen sóz zergerleri Nawayı dóretiwshiliginen ilhamlanıp, onıń dástúrleri tiykarında shıǵarmalar dóretken hám awdarmalar islegen.

XIX ásir qaraqalpaq ádebiyatında ǵázzel, muxammes sıyaqlı janrlar hám aruz ólsheminiń keńnen qollanıla baslawı Ájiniyaz Qosıbay ulı atı menen tıǵız baylanıslı. Shayır Nawayı dóretiwshiligindegi ayırım tema hám ideyalardı óz dáwiriniń ruwxına sáykes túrde qayta talqılap, ózine tán poetikalıq formalarda sáwlelendirgen.

Qaraqalpaq ádebiyattanıwında Nawayı shıǵarmaların ilimiy úyreniw XX ásirdiń 30-jıllarınan baslanǵan. “Qızıl Qaraqalpaqstan” gazetası betlerinde Nawayı dóretiwshiligine baǵıshlanǵan maqalalar basıp shıǵarılǵan. “Farhad hám Shiyrin,” “Layli hám Májnún” sıyaqlı dástanlar awdarılıp, óz aldına kitap halında basıp shıǵarılǵan. Shayır tuwılǵanınıń 500, 525 jıllıq yubileyleri Qaraqalpaqstanda keńnen belgilendi.

Ekinshi jer júzilik urıstan keyingi dáwirde de Nawayı dástúrleri qaraqalpaq poeziyasında dawam ettirildi. Ibrayım YUsupov, Dawlen Aytmuratov, Abilqasım Ótepbergenov sıyaqlı dóretiwshiler Nawayı ǵázzellerin awdarǵan.

Nawayı tuwılǵanınıń 500 jıllıǵı múnásibeti menen “Ullı Nawayı,” “Sıylıq,” 1968-jılı shayır tuwılǵanınıń 525 jıllıǵında “Áliysher Nawayı” kitapları basıp shıǵarıldı. Sonday-aq, N.M.Mallaevtıń “Genial shayır hám oyshıl” kitabı qaraqalpaq tiline awdarıldı. Oyshıl shayır Áliysher Nawayı dóretiwshiligi dástúrleriniń qaraqalpaq ádebiyatına tásiri máselesin sáwlelendiriwde filologiya ilimleriniń doktorı, professor Kamal Mámbetovtıń miynetlerin ayrıqsha atap ótiwimiz zárúr. Ádebiyattanıwshı ilimpaz Kamal Mámbetovtıń 1968-jılı qorǵaǵan “Qaraqalpaq ádebiyatında Shıǵıs klassikleri baǵdarlamaları” (Qaraqalpaqstanda tarqalǵan parsı hám túrkiy qoljazbalar tiykarında) kandidatlıq dissertaciya-ádebiy baylanıslar hám tásirler máselesi jarıtılǵan salmaqlı ilimiy jumıs boldı. Ilimpazdıń “Nawayı hám qaraqalpaq ádebiyatı” kitabı oyshıl hám danıshpan shayır Áliysher Nawayı shıǵarmalarınıń qaraqalpaq shayırlarınıń dóretiwshiligine tásiri, qaraqalpaq ádebiyatında tutqan ornı, ádebiy dástúrler haqqındaǵı dáslepki qádem bolıp tabıladı.

Sonday-aq, ádebiyattanıwshı alım Qurbanbay Jarımbetovtıń “XIX ásir qaraqalpaq lirikasınıń janrlıq qásietleri hám rawajlanıw tariyxı” monografiyasında Kúnxoja, Ájiniyaz, Berdaq, Ótesh, Gúlmurat, Sarıbay hám basqa da qaraqalpaq klassikalıq poeziyası tulǵalarınıń dóretiwshiliginde xalıq awızeki dóretiwshiligi, túrkiy hám parsı tillerindegi ádebiy dástúrlerdiń tásiri máselesi tolıq ilimiy-teoriyalıq jaqtan sáwlelendirip berilgen. Qaraqalpaq klassik poeziyasında ǵázzel, muhammes janrları, aruz ólsheminiń imkaniyatlarınan paydalanıwda Áliysher Nawayı, Atoiy, Mashrab sıyaqlı ózbek klassik shayırlarınıń dóretiwshilik dástúrleriniń tásiri haqqında juwmaqlar islengen.

Áliysher Nawayı dóretiwshiliginiń qaraqalpaq ádebiyatına tásiri máselesi ádebiyattanıwshı ilimpazlar tárepinen de keńnen izertlengen. Kamal Mámbetov, Qurbanbay Jarımbetov, Karımbay Qurambaev hám basqa da ilimpazlardıń ilimiy miynetlerinde Nawayı dóretiwshiliginiń qaraqalpaq klassikalıq ádebiyatınıń rawajlanıwındaǵı ornı hár tárepleme tallanǵan.

Juwmaqlap aytqanda, ózbek-qaraqalpaq ádebiy baylanısları sheńberinde Nawayı shıǵarmalarınıń awdarması, onıń dóretiwshilik dástúrleriniń qaraqalpaq ádebiyatında dawam etiwi jáne nawayıtanıwdıń biyǵárez ilimiy baǵdar sıpatında qálipleskeni ayqın kózge taslanadı. Bul process búgingi kúnde de túrkiy xalıqlar ádebiyatı ushın aktual hám áhmietli ilimiy tema bolıp qalmaqta.

Mubarek ATANIYAZOVA,

Qaraqalpaq mámleketlik universitetiniń Ózbek tili hám ádebiyatı páni oqıtıwshısı,

Filologiya ilimleri boyınsha filosofiya doktorı.