nátiyjelilik, sanlastırıw hám kúsheytilgen qadaǵalaw basqıshı

Suw máselesi búgin dúnya kóleminde qáwipsizlik, ekonomikalıq turaqlılıq hám ekologiyalıq turaqlılıq penen tikkeley baylanıslı strategiyalıq faktorǵa aylandı. Oraylıq Aziya sharayatında, ásirese, awıl xojalıǵı joqarı suw talap etetuǵın tarmaq bolǵan Ózbekstan ushın bul másele eki ese áhmietli bolıp esaplanadı.

Klimat ózgeriwi, dáryalar aǵımınıń azayıwı hám suw resurslarına basım artıp baratırǵan bir waqıtta suwdan paydalanıwdı nátiyjeli shólkemlestiriw – dáwir talabı. 2025-jıldıń juwmaqları hám 2026-jılǵa belgilengen tiykarǵı wazıypalar bul baǵdarda mámleketlik siyasat jańa basqıshqa shıqqanın kórsetpekte.

2025-jıl dawamında suwdan hám suw obektlerinen paydalanıw, olardı qorǵaw jáne gidrotexnikalıq obektlerdiń qáwipsizligin támiyinlew boyınsha 15 mıń 473 qadaǵalaw ilajı ótkerildi. Bul san tek ǵana statistika emes, al suw resursları ústinen sistemalı monitoring jolǵa qoyılǵanınıń kórinisi bolıp esaplanadı. Nızambuzıwshılıqlardıń aldın alıwǵa qaratılǵan 13 mıń 764 profilaktikalıq ilaj bolsa tarawda úgit-násiyatlaw mexanizmi ústin bolıp atırǵanın ańlatadı.

Ámeliy nátiyjeler itibarǵa ılayıq bolıp, 191 suw obektine jetkerilgen zıyan saplastırıldı, 520 nızamsız suw alıw jaǵdayına shek qoyıldı. 2011 suw alıw ornı zamanagóy ólshew hám basqarıw quralları menen úskenelendi, 3304 noqatta suw esabın júrgiziw sisteması engizildi. Eń áhmietlisi, 690,7 million kub metr suwdıń zaya bolıwınıń aldı alındı. Bul kólem mıńlaǵan gektar jer maydanların suwǵarıw imkaniyatı degeni. Demek, qadaǵalaw ilajlarınıń artında ekonomikalıq nátiyje, azıq-awqat qáwipsizligi hám ekologiyalıq turaqlılıq sıyaqlı keń kólemli nátiyjeler tur.

Suwdı únemleytuǵın texnologiyalardan paydalanıw máselesi ayrıqsha áhmietke ie bolmaqta. Mámleketlik subsidiya tiykarında engizilgen sistemalardıń nátiyjeli islewin támiyinlew boyınsha qadaǵalaw kúsheytildi. Nátiyjede 66 mıń 246 gektar maydanda dástúriy suwǵarıw usılı biykar etilip, zamanagóy texnologiyalar tolıq iske qosıldı. Bul tek ǵana suwdı únemlew emes, al awıl xojalıǵında resurslardan aqılǵa uǵras paydalanıw mádeniyatı qáliplesip atırǵanın kórsetedi. Sebebi suwdı únemlewdiń artında energiyanı únemlew, qárejetti azaytıw hám ónimdarlıqtı arttırıw sıyaqlı shınjırlı nátiyjeler bar.

Gidrotexnikalıq obektlerdiń qáwipsizligi máselesi de mámleketlik siyasatta tiykarǵı baǵdar sıpatında belgilengen. 2025-jılı 353 inspektorlıq tekseriw ótkerilip, 1765 kemshilik anıqlanǵan. 26 obektte arnawlı diagnostika jumısları ámelge asırıldı, 46 obekttiń qáwipsizlik deklaraciyası tastıyıqlandı. 32 oǵada áhmietli obekt uyımlararalıq komissiya tárepinen úyrenildi. Bul sanlardıń artında úlken juwapkershilik tur: hár bir imarattıń turaqlı islewi mıńlaǵan xalıqtıń mápin qorǵaydı. Ayrıqsha jaǵdaylardıń aldın alıw bolsa bárqulla olardı saplastırıwǵa qaraǵanda arzan hám nátiyjeli.

Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń 2026-jıl 5-fevraldaǵı “Suw resurslarınan paydalanıw nátiyjeliligin arttırıw boyınsha qosımsha ilajlar haqqında”ǵı PQ-47-sanlı qararı tarawda jańa basqıshtı baslap berdi. Endi tekseriwler 155 bodi-kamera arqalı ámelge asırıladı, 26 dron qadaǵalaw processlerine tartıladı. Bul ózgeris texnikalıq jaqtan modernizaciya bolsa da, tiykarında basqarıw filosofiyasınıń jańalanıwı bolıp tabıladı. Bodi-kameralar ashıq-aydınlıqtı támiyinleydi, dronlar bolsa úlken aymaqlardı jedel baqlaw imkaniyatın beredi. Insan faktorınıń azayıwı korrupciya qáwpin azaytıwǵa xızmet etedi.

Jáne bir áhmietli jańalıq – suwdı únemleytuǵın texnologiyalardı ornatıwshı jumıstı bólip alıp islewshiler ushın 2 jıllıq kepillik hám 5 jıllıq servis xızmeti májbúriy etip belgilengen. Bul qatnas sapa hám nátiyje ushın juwapkershilikti kúsheytedi. Sonıń menen birge, subsidiya tiykarında ornatılǵan texnologiyalardan paydalanbastan dástúriy suwǵarıwǵa ótiw jaǵdayları finanslıq sankciyalarǵa sebep boladı. Bul talap resursqa juwapkershilikli qatnastı qáliplestiriwge qaratılǵan qatań ilaj sıpatında bahalanbaqta.

Sanlastırıw processleri de jedel dawam etpekte. “Suvnazorat.uz” elektron sisteması iske qosılıp, inspekciya funkciyalarınıń yarımı elektron túrge ótkerildi. Bul bolsa esap-sanaqtıń anıqlıǵı, maǵlıwmatlardıń ashıq-aydınlıǵı hám qarar qabıl etiwdiń tezligin arttırıwǵa xızmet etpekte. Sanlı monitoring suwdıń jumsalıwın real waqıt rejiminde baqlaw imkaniyatın beredi, bul bolsa basqarıw sapasın pútkilley jańa dárejege alıp shıǵadı.

Bul processler Qaraqalpaqstan Respublikasında qanday nátiyje bermekte. Sonıń ishinde, 2025-jılı aymaqta 47 million kub metr suwdıń ısırapgershiliginiń aldı alındı. 2026-jılı bolsa júzlegen qadaǵalaw hám profilaktika ilajları, gidrotexnikalıq obektlerde tekseriwler, qáwipsizlik deklaraciyaların tastıyıqlaw hám oqıw seminarları rejelestirilgen. Sonıń menen birge, Ózbekstan Respublikası boyınsha hár jılı keminde 5 milliard kub metr suw ısırapgershiligin saplastırıw maqseti qoyılǵanı bolsa reformalardıń kólemin ańlatadı.

Áhmietlisi, bul ilajlar tek ǵana hákimshilik qadaǵalawdı kúsheytiw emes. Olardıń tiykarında resurslardan nátiyjeli paydalanıw, ekologiyalıq turaqlılıqtı támiyinlew hám awıl xojalıǵın modernizaciyalaw ideyası jatır. Suwdı únemlew – bul ekonomikanı únemlew, energiyanı únemlew hám tábiyattı saqlaw degeni.

Búgin suwǵa múnásibetti ózgertiw – tek ǵana mámleketlik uyımlardıń emes, al hár bir suwdan paydalanıwshınıń minnetine aylanbaqta. Sebebi suw ulıwma milliy baylıq. Onı qásterlep saqlaw arqalı biz tek ǵana búgingi talaptı qanaatlandırmaymız, al keleshek áwladlar ushın turaqlı rawajlanıw tiykarın jaratamız. Suwdı qásterlep saqlaw – keleshekti qásterlep saqlaw degeni.

Zafar IRISBAEV,

“Suwxójaliknazorat” inspekciyası baslıǵınıń orınbasarı.