Nawrız ázelden Oraylıq Aziya xalıqlarınıń eń áhmietli hám áemgi bayramlarınan biri bolıp esaplanadı. Ol tábiyattıń jańalanıwı, turmıstıń qayta oyanıwı hám insanlardıń jańa úmitler menen jasawın sáwlelendiredi. Nawrız tek ǵana máwsim almasıwı menen baylanıslı máresim emes, al xalıqlardıń tariyxıy esteligi, mádeniy miyrası hám sociallıq birliginiń belgisi bolıp esaplanadı.
Ámiwdárya basseyninde jaylasqan Qaraqalpaqstan hám Xorezm aymaqları bul bayramdı ásirler dawamında ózine tán tárizde belgilep kelgen. Bul eki aymaqtı birden-bir tábiyǵıy hám mádeniy mákan sıpatında birlestirip turatuǵın tiykarǵı faktor – Ámiwdárya bolıp esaplanadı. Dárya tek ǵana suw deregi emes, al mádeniy almasıw, awızeki dóretiwshilik hám dástúrlerdiń qáliplesiwinde áhmietli rol atqarǵan. Sonıń ushın “Bir dárya – bir mádeniyat” ideyası Nawrız dástúrlerinde ayqın kórinedi.
Bayram máresimlerinde insan hám tábiyat únlesligi ideyası tiykarǵı orın ieleydi. Terek egiw, jerge tuqım egiw sıyaqlı úrp-ádetler tábiyatqa húrmet belgisi.
Qaraqalpaqstanda Nawrız xalıqtıń áemgi úrp-ádetleri menen únles halda belgilenedi. Bayram aldınan xasharlar ótkeriw, kekselerdiń halınan xabar alıw, qıytaq jerlerdi tazalaw, háwlilerdi tártipke keltiriw hám jańa lipaslardı kiyiw dástúri saqlanǵan. Bayram kúni adamlar bir-birin qutlıqlap, jaqsı tilekler bildiredi. Bul aymaqta milliy taǵamlar menen bir qatarda xalıq oyınları hám baqsı-jırawlardıń dóretiwshiligi de ayrıqsha áhmietke ie. Ásirese, Qara úyler tigilip, hayal-qızlar qaraqalpaq milliy kiyimlerinde bayramǵa shıray beredi. Sumalak, nawrız góje, júweri gúrtik, balıq qarma sıyaqlı hár qıylı milliy taǵamlar dasturxanǵa ózgeshe kórik baǵıshlaydı. Sonday-aq, súmelek pisiriw procesi jámáátlik tárizde ótip, bul processte hayal-qızlar qosıqlar aytıp, bayramǵa tán ortalıq jaratadı.
Baqsı hám jırawlar tárepinen termeler, nama-qosıq hám dástanlar atqarılıp, ótmish qaharmanları hám tariyxıy waqıyalardı eske túsiredi. Sonıń ishinde, “Alpamıs,” “Qırıq qız,” “Edige” sıyaqlı dástanlar tek ǵana qaharmanlıqtı emes, al xalıqtıń ruwxıy dúnyası hám qádiriyatların sáwlelendiredi. Sonıń menen birge, baqsılar tárepinen atqarılatuǵın báhárgi qosıqlar, násiyatlı termeler hám lirikalıq namalar Nawrız seyillerine ayrıqsha mazmun hám ruwx baǵıshlaydı. Bul qosıqlarda tábiyattıń oyanıwı, insanlar arasındaǵı miyrim-shápáát hám tilekleslik ideyaları jırlanadı.
Bunnan tısqarı, gúres, aq terekti – kók terek, qasharman top sıyaqlı milliy oyınlar shólkemlestiriledi. Bul oyınlar jaslardıń fizikalıq bekkemligin, shaqqanlıǵın hám jámiechilik sezimin arttırıwǵa xızmet etedi.
Xorezm aymaǵında da Nawrız bayramı ózine tán dástúrler menen belgilenedi. Bul jerde bayram tek ǵana tábiyattıń oyanıwı emes, al ata-babalardıń esteligin eslew, ruw-aymaqlardıń birlesiwi menen de baylanıslı. Nawrız qarsańında úylerdi bezew, háwlilerdi abadanlastırıw hám terek egiw sıyaqlı dástúrler keń tarqalǵan. Bayram kúni xalıq seyilleri shólkemlestirilip, adamlar ashıq maydanlarda jıynalıp, túrli mádeniy ilajlarda qatnasadı. Qazanlarda súmelek tayarlanıp xalıqqa tarqatıladı. Sonday-aq, nisholda, jızzalı pátir, kók shúчвара, ismaloq somsa, máek barak, ijjan, barak, mashxurda sıyaqlı milliy taǵamlar ózgeshe payız keltiredi. Qalaberdi, baqsı hám shayırlar dóretiwshiligi Nawrız bayramınıń ajıralmas bólegi bolıp esaplanadı. Olar tárepinen “Góruǵlı” dúrkimindegi dástanlar, ıshqı-lirikalıq qosıqlar hám tariyxıy termeler atqarıladı. Bul shıǵıwlar arqalı xalıqtıń tariyxı, arzıw-nietleri hám turmıslıq kózqarasları sáwlelendiriledi. Baqsılardıń janlı atqarıwı, olardıń hawazı hám sazı bayram ortalıǵın jáne de janlandırıp, adamlardı birlestiredi. Sonıń menen birge, “Lázgi” ayaq oyınları óz aldına kórkem óner.
Xorezmde de milliy oyınlar keń orın tutadı. Kópkari (ılaq), arqan tartıw, gúres, lanka sıyaqlı oyınlar bayramnıń ajıralmas bólegi bolıp, olarda kúsh, mártlik hám jámáátlik sınaqtan ótkeriledi.
Juwmaqlap aytqanda, “Bir dárya – bir mádeniyat” ideyası Qaraqalpaqstan hám Xorezm xalıqlarınıń Nawrız dástúrlerinde óziniń ayqın kórinisin tabadı. Milliy oyınlar hám baqsı-jırawlardıń dóretiwshiligi bolsa usı mádeniy miyrastıń ajıralmas bólegi sıpatında xalıqtıń tariyxı, ruwxıy dúnyası hám kózqarasın ózinde jámleydi.
Maqsuda XAJIYEVA,
Abu Rayxan Beruniy atındaǵı Úrgensh mámleketlik universiteti Filosofiya kafedrası baslıǵı, filosofiya ilimleri doktori, professor.
