Бугунги кунга келиб амалдаги Жиноят кодексига кўра 60 та жиноят таркиби бўйича ярашув институтини қўллаш имконияти мавжуд. Ўйлаймизки, яқин келажакда ярашув институтини қўллаш мумкин бўлган жиноят таркибларининг сони янада кенгайиб боради.

Шуни алоҳида таъкидлаш лозимки, жиноят-процессуал муносабатларда ярашув институтининг қўлланилиши натижасида жиноий жавобгарликдан озод бўлган шахсларнинг сони йилдан-йилга ўсиб бормоқда. Қолаверса, ярaшув институтининг ижобий жиҳатларидан бири жaмиятдa судлaнгaн шахс­лар кaмaйибгинa қoлмaй, унинг узoқ дaвoм этaдигaн, салбий oқибaтлaрининг ҳам олдини олиш имкoнини бeрaди.

Зеро, aйбгa иқрoр бўлишни рaғбaтлaнтирaётгaн мaзкур сaмaрaли ҳуқуқий институт oртиқчa суд-тeргoв ҳaрaкaтлaри вa у билaн бoғлиқ xaрaжaтлaргa бaрҳaм бeриб, жaрaённи тeзлaштириш вa сoддaлaштириш сaри кeнг йўллaр oчмoқдa.

Масаланинг яна бир муҳим жиҳати хорижий давлатлар, хусусан Озарбайжон, Грузия, Қирғизистон, Муғулистон, Россия, Туркманистон, Украина ва бош­қа давлатларнинг қонунчилигига кўра ярашув инс­титутини фақат жиноятни биринчи марта содир этган шахсларга нисбатан қўллаш мумкин бўлса, республикамиз Жиноят кодексининг 66-моддасига мувофиқ, жиноятни нафақат биринчи марта содир этган шахслар, балки муқаддам ижтимоий хавфи катта бўлмаган ёки унча оғир бўлмаган жиноят содир этганлиги учун судланган шахсларга нисбатан, ҳатто уларнинг судланган ҳолати бекор қилинмай туриб ҳам ярашув институтини қўллаш мумкин. Эътиборли томони шундаки, бугунги кунга келиб, амалдаги қонун нормаларига кўра, оғир ёки ўта оғир жиноятларни содир этганлик учун судланганлик ҳолати тугалланган ёки судланганлиги олиб ташланган шахслар ҳам жиноий жавобгарликдан озод бўлиш имкониятига эга. Бу эса қонунларимизнинг нечоғлик халқчил эканлигидан далолатдир.

Таъкидлаганимиздек, жабрланувчи Жиноят кодексининг 66-моддасида назарда тутилган жиноятлар тўғрисидаги ишлар бўйича гумон қилинувчи, айбланувчи, судланувчи билан ярашган тақдирда жиноят иши Жиноят-процессуал кодексида белгиланган тартибда суд томонидан айблилик ҳақидаги масала ҳал қилинмасдан тугатилиши мумкин. Бинобарин, ярашув институти – бу фақатгина жабрланувчи томонидан кечириш эмас, балки жиноят содир этган шахсга нисбатан жабрланувчининг дастлабки билдирилган талаб ва даъволаридан воз кечиши ҳамдир.

Мамлакатимизда ярашув институти жорий қилингандан кейин Ўзбекистон Республикаси Ички ишлар вазирлиги тизимида ҳам бир қатор ишлар амалга оширилди. Хусусан ички ишлар идоралари фаолиятининг мезонлари қайта кўриб чиқилди, суриштирувчи ва терговчилар онгида, тафаккурида янгича ўзгариш ясаш, инсон тақдирини ҳал этишда суд-ҳуқуқ тизимида амалга оширилаётган ислоҳотларга қатъий амал қилиш, ички ишлар идоралари фаолиятидаги кўрсаткичларда асосий мезон қонунийлик ҳолати, фуқароларнинг ҳуқуқ ва қонуний манфаатларининг ҳимояси эканлиги, гумон қилинувчи ва айбланувчиларнинг процессуал ҳуқуқлари реал таъминланишига эътибор қаратилди.

Қурол Ўринбаев,

ИИВ Академияси курсанти.