Jámiyette sonday temalar bar, olar haqqında aytıw awır. Biraq úndemew onnan da awır. Qız alıp qashıw – áne usınday máselelerden. Onı jıllar dawamında kimdur “údum,” kimdur “táǵdir” dep atap keldi. Biraq haqıyqat ápiwayı: razılıqsız alıp ketiw – insan erk-ıqrarı hám huqıqına qastıyanlıq bolıp esaplanadı. Nókisli 80 jastı qoralaǵan Bazar ana Xalillaeva bul jaǵdaydı óz ómiri mısalında esleydi: – Bizge hesh kim “qáleysen be?” dep soraw bermegen. Usılay alıp ketetuǵın edi, tamam. Tańlaw imkaniyatı joq edi. Bunı “dástúr” dep qabıl etetuǵın edik. Onıń aytıwınsha, qız alıp ketilgennen keyin “razılıq xatı” degen qaǵaz payda bolatuǵın edi. Onda mudamı bir qıylı gápler jazılatuǵın edi: “Men óz razılıǵım menen keldim.” – Biraq bul sózler qorqınısh astında jazılatuǵın edi, – deydi ol. – Qaytıp ketiwge jol joq edi. Usı jerde áhmietli soraw tuwıladı: qorqıw ishinde aytılǵan “razıman” sózi haqıyqıy razılıq pa? Jámiette “qız kóndi” degen sóz ańsat aytıladı. Biraq qanday sharayatta? Ata-ana basımı, aǵayin-tuwǵannıń gáp-sózi, “esik kórgen” degen tamǵa, ǵarǵıs penen qorqıtıw – bulardıń barlıǵı qız erk-ıqrarın sındırıw usıllarına aylanǵan edi. Bazar ana jáne bir jagdaydı esleydi: – Qız qarsılassa, kempirler bosaǵaǵa jatıp alar edi. “Atlap ótseń, baxıtsız bolasan,” dep qorqıtatuǵın edi. Bul ápiwayı gáp emes. Bul – táǵdir menen qáwip salıw. Usınday basım astında qabıl etilgen qarardı ıqtıyarlı dep ataw múmkin be? Máseleniń huqıqıy tárepi de anıq. Ámeldegi nızamshılıqqa bola, shaxstı nekege májbúrlew yamasa onıń razılıǵısız alıp ketiw jınayat esaplanadı. Ózbekstan Respublikası Jınayat kodeksinde bunday háreketler ushın juwapkershilik belgilengen. Demek, “urp” degen sóz nizam aldında aqlaw bola almaydı. Kelisim – tek erkin, basımsız hám qorqınıshsız bildirilgen qarar bolganda gana kelisim bolip esaplanadı. Bazar ananıń estelikleri ótmish haqqında emes, búgin haqqında oylawǵa iytermeleydi: – Biz únsiz jasadıq. Biraq qızlarımız únsiz qalmawı kerek. Juwmaq ornında: Qız alıp qashıw – dástúr emes. Ol zorlıqtıń sociallıq qabıl etilgen forması, názerimde. Gózzal JIYENBAEVA, Qaraqalpaq mámleketlik universiteti Jurnalistika xızmet túrleri qánigeligi 2-basqısh magistranti.