Qaraqalpaqstan jeri ázelden bay mádeniy miyrası, biytákirar úrp-ádetleri hám xalıq ámeliy kórkem óneri menen belgili. Bul biybaha baylıqlardı qásterlep saqlaw hám dúnyaǵa tanıtıwda muzeydiń tiykarın salıwshısı Igor Vitalevich Savickiydiń xızmeti sheksiz. Ol tek ǵana xudojnik hám kollekcioner emes, al xalıq mádeniyatınıń jankúer qorǵawshısı sıpatında da tariyxta qalǵan.

XX ásirdiń ortalarında Savickiy ilimiy ekspediciya menen Qaraqalpaqstanǵa keledi. Usı eldiń ózine tán mádeniyatı, xalıq turmısı hám ónermenchilik dástúrleri onı dárhal ózine tartadı. Ásirese, qaraqalpaq hayal-qızlarınıń kesteshilik óneri hám milliy kiyimlerindegi reńlerdiń úylesimi Savickiyde úlken qızıǵıwshılıq oyatadı. Ol bul buyımlardı ápiwayı turmıslıq buyım emes, al xalıqtıń tariyxıy yadın hám kórkem talǵamın sáwlelendiretuǵın haqıyqıy kórkem shıǵarmalar sıpatında kóredi.

Savickiy atındaǵı Qaraqalpaqstan mámleketlik kórkem óner muzeyiniń ekskursovodları atap ótiwinshe, qaraqalpaq milliy kiyimleri arasında qızıl kiymeshek ayrıqsha orın ieleydi. Bul bas kiyim jas turmis qurgan hayallardıń tiykargı kiyimlerinen biri bolip, qızıl mawıtı gezlemeden tigiledi. Onıń aldı quramalı kesteler menen bezetilgen, geometriyalıq, ósimlik tárizli hám zoomorf naǵıslar menen bayıtılǵan. Bul naģislar xalıqtıń dúnya qarasın hám simvollıq túsiniklerin ózinde jámleydi. Máselen, olarda ónimdarlıq, abadanlıq hám qorǵaw timsalları sáwlelengen. Qızıl reń bolsa ómir, jaslıq hám analıq tımsalı sıpatında talqılanǵan.

Po tradicii, perednyaya chast kiymesheka vıshivalas kajdoy devushkoy svoimi rukami. Bul is turmısqa shıǵıwdan ádeuir burın baslanıp, geyde bir neshe jıl dawam etken. Sol sebepli hár bir kiymeshek ózine tán reń úylesimi hám naǵısları menen ajıralıp turǵan. Onda sheber qızlardıń arzıw-nietleri, sezimleri hám keleshekke bolǵan isenimi sáwlelengen.

I.V.Savickiy júdá joqarı baha bergen qaraqalpaq sheberleriniń kórkem sheberligin. Ol milliy kiyimlerdegi reńler úylesimi hám kompoziciyanı jáhán kórkem óneri menen salıstırǵan. Savickiy, krasochnost karakalpakskix vıshivok napominayet xudojestvennıy stil v proizvedeniyax izvestnıx xudojnikov.

Bul haqqında M.I.Zemskayanıń “Qumlar arasındaǵı waqıt” kitabında Savickiydiń tómendegi sózleri keltiriledi:

“Aua, aua… Matiss… Eto ya uje videl na vıshivkax krasnogo kiymesheka. Vrubeldi de tanıdım. Bul aqırı qaraqalpaq aqbasqurınıń ráńbáreńligi ǵoy…”

Bul pikirler Savickiydiń milliy ámeliy kórkem ónerge bolǵan joqarı húrmetin ayqın kórsetedi. Ol qaraqalpaq sheberleri dóretken lipaslardı tek etnografiyalıq estelik ǵana emes, al haqıyqıy kórkem dúrdana sıpatında qádirlegen.

Savickiydiń is-háreketleri sebepli Qaraqalpaqstanda biybaha muzey kollekciyası qáliplesti. Ol milliy kiyimler, kesteler hám xalıq ámeliy kórkem óneri úlgilerin jıynap, olardı keleshek áwladqa jetkeriwge xızmet etti. Búgin muzey toplamında saqlanıp atırǵan qızıl kiymeshek tek ǵana milliy lipas úlgisi emes, al qaraqalpaq sheberlik dástúrleriniń joqarı kórkem belgisi sıpatında qádirlenedi.

Solay etip, Savickiydiń miyneti sebepli qaraqalpaq xalqınıń biybaha mádeniy miyrası saqlap qalındı hám búgingi kúnde ol tek ǵana mámleketimiz emes, al pútkil dúnya mádeniy ǵáziynesiniń áhmietli bólegine aylanǵan.

Ǵayrat OTAJANOV.