Klimat ózgeriwi insaniyat aldında turǵan eń awır global mashqalalardan birine aylandı. Dúnyanıń kóplegen regionlarında qurǵaqshılıq, shólleniw, suw jetispewshiligi hám jerlerdiń degradaciyası ekonomika, xalıqtıń salamatlıǵı hám azıq-awqat qáwipsizligine tikkeley tásir kórsetpekte. Oraylıq Aziya bolsa bul processlerdi eń awır sezip atırǵan aymaqlardan biri bolıp esaplanadı.

Usı jıldıń 6-iyul kúni Prezidentimiz Shavkat Mirziyoevtiń basshılıǵında shólistanlıqqa qarsı gúresiw hám shól ekonomikasın rawajlandırıw, sonday-aq, qalalarda “jasıl qala” principlerin engiziw boyınsha ótkerilgen prezentaciya mine usı global shaqırıqlarǵa milliy dárejede berilip atırǵan anıq hám sistemalı juwap sıpatında áhmietke iye.

Prezentaciyada eń úlken itibar, álbette, Aralboyı hám Qaraqalpaqstan Respublikasına qaratıldı. Bul biykarǵa emes. Sebebi búgin mine usı aymaq dúnyadaǵı eń awır ekologiyalıq krizislerden biriniń aqıbetlerin basınan ótkermekte.

Aral teńiziniń qurıwı tek ǵana suw basseyniniń joq bolıwı emes. Bul pútkil bir ekologiyalıq sistemanıń ózgeriwi, millionlaǵan insanlardıń turmısına tásir kórsetken process bolıp esaplanadı.

Qurıǵan teńiz túbinde maydanı derlik 6 million gektar bolǵan jańa Aralqum shóli qáliplesti. Hár jılı millionlaǵan tonna duz hám shań atmosferaǵa kóterilip, júzlegen kilometrlerge tarqalmaqta. Ilimpazlardıń atap ótiwinshe, bul bóleksheler tek ǵana Qaraqalpaqstan emes, al qońsı mámleketler hám hátteki alıs aymaqlarǵa shekem jetip barmaqta.

Duzlı shań awıl xojalıǵı jerleriniń ónimdarlıǵın tómenletedi, hawa sapasına unamsız tásir kórsetedi, xalıq arasında dem alıw jolları, allergiyalıq hám júrek-qan tamır kesellikleri qáwpin arttıradı.

Sonlıqtan keyingi jılları mámleketimiz tárepinen Aral teńiziniń qurıǵan ultanında keń kólemli jasıl qaplamalar jaratıw jumısları ámelge asırılmaqta.

Rásmiy maǵlıwmatlarǵa bola, keyingi jılları Aral teńiziniń qurıǵan ultanında 2 million gektardan aslam jańa toǵaylıqlar jaratıldı. Bul dúnya kóleminde shól aymaqların kóklemzarlastırıw boyınsha eń iri ekologiyalıq joybarlardan biri sıpatında tán alınbaqta.

Qaraqalpaqstan Respublikası Toǵay hám jasıl aymaqlardı kóbeytiw, shólleniwge qarsı gúresiw agentliginiń maǵlıwmatlarına bola, tek ǵana 2026-jıldıń ózinde Araldıń qurıǵan ultanında 116,5 mıń gektar maydanda jańa qorǵaw jasıl qaplamalar shólkemlestirildi. Burın egilgen, ósiwsheńligi tómen bolǵan 115 mıń gektar maydanda toltırıw jumısları alıp barılmaqta.

2018-2026-jıllar dawamında bolsa Araldıń qurıǵan ultanında jámi 2 million 96 mıń 900 gektar maydanda seksewil hám basqa da shól ósimlikleri egilip, tábiyattı tiklew jumısları izbe-iz dawam ettirildi.

Bul sanlardıń artında júzlegen qánigeler, mıńlaǵan miynetkeshler, júzlegen texnikalar hám aviaciya qatnasıwında ámelge asırılıp atırǵan úlken háreket jámlengen.

SEKSEWIL  – TABIYATTÍŃ TÁBIYIY QALQANÍ

Ekologlar seksewildi biykarǵa “shól qalqanı” dep atamaydı. Qánigelerdiń esap-sanaqlarına bola, orta jastaǵı bir túp seksewil óziniń kúshli tamır sisteması arqalı bir tonnaǵa shekem qumdı uslap turıw imkaniyatına ie.

Eki jıllıq seksewil toǵaylarında samal tezligi ortasha 20 procentke, altı jıllıq qáliplesken seksewil toǵaylarında bolsa 80 procentke shekem azayadı.

Eń áhmietlisi, hawaǵa kóteriletuǵın duz hám qum bóleksheleri altı esege shekem qısqaradı.

Bul sanlar jasıl qaplamalardıń tek ǵana ekologiyalıq emes, al sociallıq hám ekonomikalıq áhmieti qanshelli úlken ekenin kórsetedi.

– Prezidentimiz tárepinen Qaraqalpaqstan Respublikasına ayrıqsha itibar qaratılǵanı bizdi jáne de úlken juwapkershilik penen islewge iytermeleydi, – deydi Ózbekstan Ekologiyalıq partiyası Qaraqalpaqstan Respublikası partiya shólkemi Keńesi Atqarıw komitetiniń baslıǵı Aysanem Begimova. – Búgingi kúnde Aral apachılıǵınıń aqıbetlerin saplastırıw tek ǵana mámleketlik uyımlardıń emes, al pútkil jámiettiń ulıwma wazıypasına aylandı. Mámleket basshısı belgilep bergen wazıypalar mine usı iygilikli maqsetke xızmet etiwi menen ayrıqsha áhmietke ie.

Eń áhmietlisi, Prezidentimiz shól aymaqlarına tek ǵana ekologiyalıq mashqala sıpatında emes, al ekonomikalıq imkaniyatlar dáregi sıpatında qaraw zárúrligin atap ótti. Bul pútkilley jańa qatnas bolıp, ol shól ekonomikasın rawajlandırıw, tábiyattı qorǵaw menen bir qatarda xalıqtıń bántligin támiyinlew, jańa jumıs orınların jaratıw hám aymaq ekonomikasın diversifikaciyalawǵa xızmet etedi.

Prezentaciyada Qaraqalpaqstan ushın shól ósimlikleri nálxanaların shólkemlestiriw, qurǵaqshılıqqa shıdamlı ósimlikler hám tuqımlar boyınsha regionallıq bank jaratıw, galofit ósimlikler jetistiriwdi keńeytiw, Aralqum aymaǵında ilimiy izertlewlerdi kúsheytiw, xalıqaralıq investiciyalar hám aldınǵı texnologiyalardı tartıw sıyaqlı áhmietli wazıypalar belgilendi. Bul baslamalar ekologiyalıq turaqlılıqtı tiklew, hawaǵa kóterilip atırǵan duz hám shań muǵdarın azaytıw menen birge, jergilikli xalıq ushın jańa dáramat dáreklerin hám ekonomikalıq imkaniyatlardı da jaratadı.

Ásirese, Araldıń qurıǵan ultanında seksewil hám basqa da shól ósimliklerin egiw jumısların izbe-iz dawam ettiriw búgingi kúnniń eń áhmietli wazıypalarınan biri bolıp esaplanadı. Seksewil qumlardı bekkemleydi, samal tezligin páseytedi, hawaǵa kóterilip atırǵan duz hám shańnıń tarqalıwın shekleydi. Bul bolsa tek ǵana ekologiyalıq turaqlılıq emes, al xalıqtıń salamatlıǵı hám keleshek áwladtıń máplerin támiyinlewde de sheksiz áhmietke iye.

Sonlıqtan Ekologiyalıq partiya bul wazıypalardı orınlawda mámleketlik uyımlar, ilimpazlar, puqaralıq jámieti institutları hám keń jámiechilik penen birge islesiwdi bunnan bılay da kúsheytiwge tayar.

Prezident prezentaciyasında Oraylıq Aziya mámleketleri menen ekologiyalıq birge islesiwdi bunnan bılay da kúsheytiwge de ayrıqsha itibar qaratıldı.

Shólistanlıq shegara tanlamaydı. Sonıń ushın bul mashqalanı tek ǵana bir mámlekettiń háreketi menen sheshiw múmkin emes.

Oraylıq Aziya regionallıq ilimiy-izertlew orayın rawajlandırıw, “Jasıl qalqan” baǵdarlamasın keńeytiw, 2040-jılǵa shekem mólsherlengen shólleniwge qarsı gúresiw strategiyasın islep shıǵıw áne usı maqsetlerge xızmet etedi.

Sonday-aq, Franciya Rawajlanıw agentligi hám Evropa investiciyalıq bankiniń qatnasıwında ámelge asırılıp atırǵan derlik 48,8 million evroǵa teń investiciyalıq joybar sheńberinde Qaraqalpaqstanda qorǵaw toǵayları, botanika baǵı, agro toǵayshılıq sisteması hám jańa jumıs orınlarınıń shólkemlestiriliwi de Prezident belgilep bergen wazıypalardıń ámeliy kórinisi boladı.

JASÍL KELESHEK – ULÍWMA JUWAPKERSHILIK

Búgin Aralboyında ámelge asırılıp atırǵan jumıslar tek ǵana Ózbekstan emes, al pútkil dúnya ekologiyalıq jámiechiliginiń dıqqat orayında tur.

Prezident belgilep bergen wazıypalar ekologiyalıq qáwiplerdi azaytıw, xalıqtıń salamatlıǵın qorǵaw, jer hám suw resurslarınan aqılǵa uǵras paydalanıw, shól ekonomikasın rawajlandırıw hám Qaraqalpaqstannıń turaqlı keleshegin támiyinlewge xızmet etedi.

Eń áhmietlisi, bul jumıslar keleshek áwlad ushın salamat tábiyat, turaqlı ekosistema hám jasıl rawajlanıw tiykarın jaratadı. Aralboyında boy tiklep atırǵan hár bir seksewil, hár bir jasıl qaplama tek ǵana qumdı uslap qalmastan, al insannıń tábiyat aldındaǵı juwapkershiligin hám keleshekke bolǵan isenimin bekkemlemekte.

Ǵ.OTAJANOV.