Zahiriddin Muhammed Babur – tek ǵana ózbek xalqı emes, al dúnya civilizaciyası tariyxında óshpes iz qaldırǵan ullı shaxs bolıp esaplanadı. Ol Sahıpqıran Ámir Temurdıń besinshi áwladı, Fergana húkimdarı Omarshayx Mırzanıń tuńģish balası edi. Babur 1483-jili 14-fevralda Andijan qalasında dúnyaga keldi. Jaslıǵınan-aq táǵdir onı úlken sınaqlardıń aldında qaldırdı: ol barı-joǵı on eki jasında Ferǵana taxtına otırdı. Keyin ala bolsa babası Temur sıyaqlı iri oraylasqan mámleket – Baburiyler saltanatına tiykar salıp, tariyx betlerinde óz atın máńgilikke mórledi. Biraq Baburdı tek ǵana sárkarda yaki mámleket tiykarın salıwshı sıpatında bahalaw jeterli emes. Ol sol waqıtta názik qálpli shayır, tereń oyshıl ilimpaz hám ziyrek oyshıl edi. Shayırdıń tórt júzden aslam lirikalıq shıǵarmaları “Kabul diywanı” hám “Hind diywanı” quramınan orın alǵan. Bul shıǵarmalar arqalı onıń ruwxıy dúnyası, turmısqa múnásibeti hám kewil keshirmeleri kórsetiledi. Babur poeziyasınıń oraylıq teması – ıshqı. Biraq bul ıshqı tek ǵana yarǵa bolǵan ıshqı emes, al ómirge, watanǵa, insanǵa, jaqsılıqqa bolǵan ıshqı. Onıń ǵázellerinde diydarlasıw ármanı, hijran dárti, júrek qıynalıwı hám úmit nurları únlesip ketedi. Shigis klassikalıq ádebiyatında ashıq gózzallıǵı gúl, quyash, ay, sárӯi, lál, gáwhar sıyaqlı dástúriy tımsallar arqalı súwretleniwi belgili. Babur áne usı dástúrdi dawam ettirgen halda, oǵan óziniń shın kewilden hám turmıslıq ruwxın qostı. Bunnan tısqarı, ǵázzel janrı Babur dóretiwshiliginde mazmun jaǵınan jáne de bayıdı. Ásirese, “Tappadım,” “Jaqsılıq,” “Páriyshan ruwzǵarım bar,” “Qaldım-u?” sıyaqlı ǵazzellerinde sociallıq ruwx hám hasbu hal ırǵaǵı kúshli kórinedi. “Charxtıń men kórmegen jábir-zulımı qaldı ma? Nawqas kewlim shekpegen dárt-bálesi qaldım-aw?” degen qatarlar arqalı shayırdıń turmıs mashaqatlarına tolı táǵdiri sáwlelenedi. Biraq ol hár qanday qıyınshılıq qarsısında da insandı jaqsılıqqa shaqıradı: “Barlıq elge jaqsılıq qıl, bunnan jaqsı joq…” degen shaqırıǵı onıń ruwxıy joqarılıǵın kórsetedi. Babur dóretiwshiliginiń salmaqlı bólegin rubailar quraydı. Ol aruz ilimine baǵıshlanǵan “Muxtasar” shıǵarmasında rubayı ólshemi hám onıń názikligi haqqında pikir júrgizedi. Baburdıń ullı shıǵarmalarınan biri – “Baburnama” dúnya memuar ádebiyatınıń dúrdanaları bolıp esaplanadı. Onda avtor óz dáwiriniń waqıyaların qalıs hám kórkem usılda bayanlaydı. Shıǵarma tek ǵana tariyxıy dárek emes, al geografiya, etnografiya hám mádeniyat haqqında bahalı maǵlıwmatlar beretuǵın enciklopediyalıq estelik bolıp esaplanadı. Zahiriddin Muhammed Babur ómiriniń aqırına shekem shayır bolıp jasadı. Onıń ómiri gúresler, dárt hám mashaqatlarǵa tolı bolsa da, qálbindegi dóretiwshilik nur sónbedi. Sonlıqtan Babur tek ǵana ullı mámleketlik ǵayratker emes, al ruwxıylıq aspanınıń jarqın juldızı sıpatında da qádirlenedi. Onıń shıǵarmaları insandı kámillikke, sabır-taqatqa hám jaqsılıqqa shaqırıp, ásirler dawamında óz áhmietin joǵaltpay kiyatır.

Nadira ALLABERGENOVA,

Nókis mámleketlik pedagogikalıq institutı muǵallimi, Ózbek ádebiyatı kafedrası docenti.