Qaraqalpaqstan tariyxına názer taslar ekenbiz, XX ásirdiń ekinshi yarımı tek ǵana siyasiy hám ekonomikalıq ózgerisler emes, al pútkil jámietlik turmıstı qayta qáliplestirgen quramalı hám qarama-qarsılıqlı processler dáwiri sıpatında kórinedi. Bul dáwirde bir tárepten keń kólemli qurılıslar, sanaat hám awıl xojalıǵınıń jedel rawajlanıwı baqlansa, ekinshi tárepten tábiyǵıy resurslardan paydalanıwdaǵı teńsalmaqsızlıqlar, ekologiyalıq mashqalalar hám sociallıq qarama-qarsılıqlar da kúsheyip bardı. Mine usınday tariyxıy sharayatta respublika táǵdirine tikkeley tásir kórsetken mámleketlik ǵayratkerlerden biri Qállibek KAMALOV bolıp, ol óz ómirin eldiń rawajlanıwı hám elge xızmet etiwge baǵıshlaǵan shaxs sıpatında tariyxta qaldı.
Qallibek Kamalov 1926-jılı Qaraqalpaqstannıń Qaraózek rayonında diyqan shańaraǵında tuwılǵan. Onıń balalıq hám óspirimlik jılları ápiwayı awıl turmısı, miynet, kishipeyillik hám tırısqaqlıq ortalıǵında ótti. Bul ortalıq onıń jeke xarakterin qáliplestirip, juwapkershilik, sabırlılıq hám miynet súygishlik sıyaqlı pazıyletlerdi bekkemledi. Ol 1933-jılı orta mektepte, 1945-1947-jılları Qaraqalpaqstan muǵallimler institutında bilim aldı, al, 1952-1955-jılları Qaraqalpaq mámleketlik pedagogikalıq institutında oqıwın dawam ettirdi. Bul basqıshlar onıń tek bilim alıwı emes, al keleshektegi mámleketlik ǵayratker sıpatında qáliplesiwine de tiykar jarattı.
Ol miynet jolın erte baslaǵan bolıp, kóp ótpey Qaraqalpaqstan Respublikası jaslar komitetiniń xatkeri lawazımında isledi. Onıń jumısı dawamında jaslar qurılıslarǵa tartıldı, jámietlik jumıslarda belsendilik arttı, sol arqalı respublikada kadrlar tayarlaw hám sociallıq belsendilik ortalıǵı qáliplese basladı. Kamalovtıń bul dáwirdegi jumısı onı respublika basqarıw sistemasına alıp kirgen áhmietli basqısh boldı.
1950-1960-jılları mámleketlik basqarıwdıń túrli baǵdarlarında juwapkershilikli lawazımlarda isledi. Nókis qalalıq atqarıw komitetiniń baslıǵı, kommunallıq xojalıq hám transport tarawları ministri, sonday-aq, partiya strukturalarında jetekshi lawazımlarda jumıs alıp bardı.
1959-1963-jılları Qaraqalpaqstan ASSR Ministrler Sovetiniń baslıǵı sıpatında ekonomikalıq tikleniw, infrastrukturanı keńeytiw hám awıl xojalıǵın rawajlandırıwǵa qaratılǵan áhmietli qararlardı ámelge asırıwda qatnastı.
1963-1984-jılları Ózbekstan Kompartiyası Qaraqalpaqstan komitetiniń birinshi sekretarı bolıp islegen. Áyne usı jılları respublikada jerlerdi ózlestiriw, suwǵarıw sistemaların keńeytiw, jańa kanallar qurıw, paxtashılıq hám salıgershilikti rawajlandırıw, sanaat hám qurılıs tarawların jedellestiriw sıyaqlı iri processler ámelge asırıldı.
Bul processler Qaraqalpaqstannıń ekonomikalıq kórinisin ózgertip, awıl xojalıǵında óndiris kólemleri arttı, jańa xojalıqlar shólkemlestirildi. Biraq sonıń menen birge suw resurslarınan nadurıs paydalanıw, Ámiwdárya aǵısınıń intensiv túrde ózgertiliwi, paxta monopoliyasınıń kúsheyiwi hám irrigaciya sistemasındaǵı teńsalmaqsızlıqlar ekologiyalıq turaqlılıqqa ayrıqsha tásir kórsetti. Keyin ala bul jaǵdaylar Aral teńizi apachılıǵına alıp kelgen tiykarǵı faktorlardan biri sıpatında tariyxta belgilendi.
Q.Kamalov óz eske túsiriwlerinde bul processlerge bir qatar sın pikirler bildirgen. Ol tábiyǵıy resurslardan aqılǵa uǵras paydalanıw, suw bólistiriwde ádil qatnas hám awıl xojalıǵı siyasatın qayta kórip shıǵıw zárúrligin atap ótedi. Onıń kózqarasları sáwlelengen “El xızmetinde” atlı eske túsiriwler kitabı 1995-jılı basıp shıǵarıldı hám keyin ala bir neshe márte qayta basıldı. Bul shıǵarma tek ǵana jeke estelikler kompleksi emes, al pútkil bir tariyxıy dáwirdiń jámietlik-siyasiy kórinisin sáwlelendiretuǵın áhmietli dárek sıpatında da bahalanadı. Kitapta awıl xojalıǵı, jer hám suw siyasatı, qurılıslar, sanaattıń rawajlanıwı, mádeniyat hám ruwxıy turmıs penen bir qatarda Aral teńizi mashqalasına da keń orın berilgen.
Qallibek Kamalov bilimlendiriw máselesine de ayrıqsha itibar qaratqan mámleketlik ǵayratker sıpatında kórinedi. Onıń pikirinshe, hár qanday jámiettiń rawajlanıwınıń tiykarı – bilimli hám qánigeli kadrlar. Sonlıqtan Qaraqalpaqstanda mektep bilimlendiriwin rawajlandırıw, oqıw-metodikalıq bazanı bekkemlew, sabaqlıqlar hám oqıw qollanbaların kóbeytiw, sonday-aq, joqarı bilimlendiriw mákemelerin shólkemlestiriw máseleleri tiykarǵı wazıypa sıpatında qaralǵan. Onıń baslaması menen Nókis qalasında universitet shólkemlestiriw ideyası ámelge asırılıp, respublikada joqarı bilimlendiriw sistemasınıń qáliplesiwi hám rawajlanıwına tiykar salındı.
Sonday-aq, jumısı dáwirinde mádeniyat hám ruwxıylıq tarawları da sezilerli dárejede rawajlandı. Teatrlardıń jumısı keńeydi, radio hám televidenie sisteması qáliplesti, baspalardıń jumısı jolǵa qoyıldı, mádeniyat kúnleri hám dóretiwshilik ánjumanlar shólkemlestirildi. Bul processler xalıqtıń ruwxıy turmısın bayıtıp, Qaraqalpaqstannıń mádeniy kelbetin jańa basqıshqa alıp shıqtı.
Juwmaqlap aytqanda, Qallibek Kamalov óz ómirin pútkilley xalıq xızmetine baǵıshlaǵan, qıyın tariyxıy sharayatlarda juwapkershilikti óz moynına alǵan hám Qaraqalpaqstan rawajlanıwı jolında úlken iz qaldırǵan mámleketlik ǵayratker sıpatında tariyxta bekkem orın ieleydi. Onıń ómiri hám jumısı búgingi áwlad ushın da áhmietli sabaq, tájiriybe hám ibrat mektebi bolıp xızmet etedi.
Bahodir IBRAGIMOV,
Qaraqalpaq mámleketlik universitetiniń Ózbekstan hám Qaraqalpaqstan tariyxı kafedrası PhD assistent oqıtıwshısı.
